PAC yakemanze imikemurire y’ikibzo cy’umukozi wa RAB wateje indwara ya MLND mu bigori

Depite Nkusi yibajije aho umukozi wa RAB yakuye icyemezo cy’ubuziranenge bw’ibigori yazanye mu Rwanda bikagurishwa abaturage bikaza kurwara indwara ya MLND (Maize Lethal Necrosis Disease) kandi yarabajijwe iki cyemezo kenshi akakibura ariko akakibona ku munota wa nyuma agiye guhanwa.

Hon. Nkusi Juvenal Perezida wa Komisiyo ishinzwe gukurikirana imikoreshereze y’imari n’umutungo by’igihugu (PAC) yagarutse kuri iki kibazo ubwo yagezaga ku Bapite raporo ku ishyirwa mu bikorwa ry’imyanzuro y’Inteko Rusange kuri raporo z’Umugenzuzi Mukuru w’Imari ya Leta z’imyaka ya 2012/13 na 2013/14.

Iyi Raporo PAC yatanze kuri uyu wa 25 Ukwakira 2017, yari ikubiyemo ubusesenguzi ku ishyirwa mu bikorwa ry’imyanzuro inteko ishinga amategeko yagiye iha guverinoma kubibazo biboneka mu micungire mibi y’imari n’umutungo by’igihugu.

Akenshi iyi micungire mibi y’umutungo iba yaragaragajwe n’umugenzuzi mukuru w’imari ya Leta biturutse ku magenzura y’imikoreshereze y’umutungo wa Leta.

Muri 2012/2013 inteko ishinga amategeko yakoze imyanzuro 28 ku bibazo byari byagaragajwe n’umugenzuzi mukuru w’imari ya Leta ariko muri yo PAC yasanze iyabashije gushyirwa mu bikorwa yose ari 13 (46%), iyashyizwe mu bikorwa igice ni imyanzuro ine, imyanzuro itatu iracyari mu nzira zo gushyirwa mu bikorwa hakaba n’indi irindwi itarashyirwa mu bikorwa na gake.

Muri 2013/2014, inteko yagejeje kuri Guverinoma imyanzuro 14 , ariko muri Kamena uyu mwaka PAC yasanze iyabashije gushyirwa mu bikorwa nkuko byari byasabwe ari imyanzuro ibiri gusa.

Mu myanzuro inteko rusange y’umutwe w’abadepite yari yaratanze harimo gufatira ibyemezo abakozi bari mu nzego z’imirimo bashinzwe imicungire y’imari n’umutungo mu bigo bitabashije kugera kuri 60% mu gushyira mu bikorwa inama z’umugenzuzi murkuru w’imari Leta.

Gusa Depite Nkusi yavuze ko abenshi mu babaye inkomoko y’amakosa nta bihano bafatiwe. Ati: “Icyagaragaye ni uko bamwe nta bihano bafatiwe, Komisiyo yajya kureba mu madosiye y’abo bakozi byavugwaga ko bandikiwe bihanizwa impapuro na zo zikabura ntiziboneke, ugasanga ayo makosa batarayahaye agaciro karemereye kugirango abakoze ayo makosa baryozwe ibyo bakoze bidahuye n’ibyo bari bakwiye gukora.”

Undi mwanzuro usa n’ukemura ikibazo cy’abakoresha nabi umutungo wa Leta ni ujyanye no kwihutisha imanza zijyanye no gucunga nabi imari n’umutungo by’igihugu mu rwego rwo kuvanamo ibirarane. Inteko yari yategetse ko bene izi manza zitagomba kurenza umwaka umwe zitarangiye.

Agaruka kuri izi manza Nkusi yagize ati: “Habaruwe imanza 378 zijyanye no gucunga nabi imari n’umutungo by’igihugu, Leta yaburanye imanza 78 kandi muri zo 68 yarazitsinze ndetse muri zo 48 zimaze kurangizwa naho imanza 10 yarazitsinzwe, hari imanza kandi 92 zikiri mu nkiko n’imanza 68 zitararegerwa inkiko.”

Hon Nkusi yavuze ko nubwo hari ibyakozwe kuri izi manza ngo biracyari hasi kuko haracyari imanza nyinshi zitararegerwa inkiko n’izindi Leta yatsinze zitararangizwa kandi nyamara umwaka inteko yari yatanze ngo izi manza zirangizwe wararenze.

PAC ifite impungenge ku mikemurire y’ikibazo cyatejwe n’indwara ya MLND biturutse ku mbuto RAB yagurishije abahinzi

Depite Nkusi yagarutse ku kibazo cy’imbuto zigeze kuzanwa na RAB zikagurishwa abahinzi zigateza igihombo kuko zari zirwaye indwara ya MLND umuntu yavuga ko ari kirabiranya yo mu bigori.

Icyo gihe nyuma yo kubona igihombo ibyo bigori byateje abahinzi, abadepite basabye ko iki kibazo gikurikiranwa hakarebwa imvo n’imvano y’iyo mbuto n’impamvu abashinzwe kugenzura ubuziranenge bw’imbuto batabonye ko ibyo bigori bizateza ikibazo.

Ati: “Hano mu nteko ishinga amategeko hari umwanzuro wafashwe ujyanye no gukora iperereza ku mpamvu hari imbuto z’ibigori zinjijwe mu gihugu na RAB zidafite seritifika y’ubuziranenge n’ababikoze bagakurikiranwa, uyu ni umwanzuro twari twaratanze, byateje indwara mu bigori yitwa Maize Lethal Necrosis Disease (MLND) bigira ingaruka kubabihinze!”

Yakomeje agaruka ku buryo atumva ukuntu umukozi wa RAB yaba yarabajijwe seritifika y’ubuziranenge inshuro mu nzegonzirenga eshatu akayibura ariko ikaza kuboneka ku munota wa nyuma abonye inkiko zigiye kumuhana.

Ati: “uwo babajije aho iyo seritifika iri haba mu nteko, haba kwa purokireri, uwo mukozi ntabwo yayitanze ariko yageze mu rukiko seritifika sinzi niba yarazutse ariko yarabonetse, ariko murumva niba umugenzuzi mukuru w’imari ya Leta atari yarayibonye, bamuhamagara mu nteko ati nta seritifika ihari,bamuhamagara ku mushinjacyaha mukuru ntiboneke, komisiyo yajyayo ntiboneke ariko mu rukiko iraboneka! Ni ukuvuga ngo rero hari ikibazo kijyanye n’ibimenyetso.

.....Kuba iyo seritifika itaragaragajwe mu gihe izo mbuto zinjizwaga mu gihugu, no mu gihe cy’igenzura, biragoye kwemera ko iyo seritifika koko yari ihari no kwizera ko hari ukuri kuri yo biragoye! Kandi ibyo biri mu mategeko mpuzamahanga ko iyo seritifika igomba kuza!”

Iyi ndwara umuntu yafata nka kirabiranya ifata ibigori, yatangiye kugaragara mu Ntara y’Amajyaruguru by’umwihariko mu Karere ka Musanze mu mwaka wa 2013. Yakomereje mu Ntara y’ i Burengerazuba mu turere twa Rutsiro, Karongi, Rubavu na Ngororero.

Abadepite batandukanye bababajwe cyane no kumva ko hari imyanzuro batanze ku bibazo byagaragajwe n’umugenzuzi w’imari ntishyirwe mu bikorwa ndetse bavuga ko bakeneye ibisobanuro ku mpamvu imanza z’abarigishije imitungo ya Leta zitaburanishwa ngo zive mu nzira.

Bibajije kandi impamvu hadashyirwa imbaraga zihagije mu kugaruza imari n’imitungo bya Leta biba byaranyerejwe maze bavuga ko abo bireba bakwiye kongera guhamagazwa bagatanga ibisobanuro bakagaragaza icyo babuze ngo imitungo ya Leta igaruzwe kandi abayinyereje babiryozwe.


Imirima y’ibigori byarwaye indwra ya MLND

Yisangize Inshuti.

Ibitekerezo

Tanga Igitekerezo