Hari ibigo bya Leta bishobora kuzabizwa icyuya kubera gucunga nabi ibya rubanda

3

Hasigaye iminsi mike Komisiyo ishinzwe kugenzura imikoreshereze y’ingengo y’imari ya Leta mu Nteko Ishinga Amategeko (PAC) igatangira guhata ibibazo no kubiza icyuya bamwe mu bayobozi b’ibigo bya Leta byakoresheje nabi umutungo wa Leta.

Bavuga ko gukora ikosa ubwabyo atari ikosa, biba ikosa iyo urisubiriye, bikaba bibi kurushaho iyo wigeze kwihanangirizwa.

Imbere ya Depite Juvenal Nkusi, Karenzi Theoneste n’abandi ba Nyakubahwa bagize Komisiyo y’Ingengo y’Imari n’Umutungo by’Igihugu (PAC) mu nteko Ishinga Amategeko buri mwaka batumiza abayobozi mu bikorwa bigamije gusuzuma imikoreshereze y’imari n’umutungo by’Igihugu bikoreshwa, ari na ho hasobanurirwa intandaro ya za Miliyari zicungwa nabi nyuma yo kugaragazwa n’Umugenzuzi Mukuru w’imari ya Leta.

Mu madarubindi bifashe ku munwa, abandi batititira cyangwa basuka amarira, iyo ni imwe mu myifatire ikunze kuranga abayobozi b’ibigo byakoresheje nabi umutungo wa Leta imbere ya PAC.

Mu igenzura ryakozwe hagati ya Kamena 2015 na 30 Mata 2016 n’Umugenzuzi Mukuru w’Imari ya Leta, hagenzuwe ibigo bigera kuri 157 bya Leta ugereranyije na 131 byari byagaragaye muri Raporo yayibanjirije umwaka ushize.

Iyi Raporo igaragaza ko inzego za Leta zongeye gusesagura, aho miliyari 210 zaburiwe irengero mu ngengo y’imari 2014-2015 na ho muri iri genzura mu nzego 157, ibigo 78 gusa bingana na 50% ni byo byakoze ibyo byagombaga gukora neza kandi ku gihe nyacyo.

Naho amafaranga ya Leta yakoreshejwe mu buryo budasobanutse ni miliyari 12,785 zidafite inyandiko zizisobanura, miliyari 3,8384 zifite inyandiko zizisobanura zituzuye, harimo kandi abakozi bihaye miliyoni 443 zidafite gikurikirana (accountability) mu buryo busobanutse, na miliyoni 173 zasesaguwe.

Raporo y’Umugenzuzi mukuru w’imari ya Leta igaragaza igihombo cya Miliyari hafi umunani (8,000,000,000 Frw) yakoreshejwe mu kugura ibikoresho byo gukoresha muri Serivise ariko ntibikoreshwe, ndetse akenshi bikarangira binangiritse.

Gusa nkuko bisanzwe bimwe mu bigo umugenzuzi mukuru w’Imari ya Leta agaragaza uko umutungo wa Leta wakoreshejwe muri 2015, aho yatunze agatoki bimwe mu bigo bishobora kuzahatwa ibibazo birimo RRA, RSSB, EWSA, REB, RAB, RDB, RGB, RSB, RBC na NAEB. Gusa ibyinshi muri ibi bihora bigarukamo.

WASAC na REG

Mu mwaka wa 2014, ikigo cya EWSA cyarahamagajwe gitanga ibisobanuro ku bibazo birimo miliyari zisaga 20 z’igihombo gishingiye ku kuba abafatabuguzi batahabwaga inyemezabuguzi.

EWSA Kandi yashinjwe igihombo cya miliyari 13 z’amafaranga y’u Rwanda yaburiwe irengero ashingiye kuri ‘Progaram ya Oracle’ igezweho bari bazanjye ngo ikoreshwe mu bijyanye no kugenzura no guhuza imibare y’inzego zitandukanye.

Muri uyu mwaka nabwo, ibigo bihuriye mu cyahoze ari EWSA aribyo WASAC na REG bishobora kutazoroherwa na Komisiyo y’Abadepite kuko Umugenzuzi mukuru w’Imari ya Leta yongeye kugaragaza imicungire mibi y’imari ya Leta.

Raporo yagaragaje bimwe mu bikoresho by’amazi n’amashanyarazi bya EWSA byatwaye akayabo k’amafaranga asaga miliyari Miliyari (164,134,454,789) aho igenzura ryasanze bimaze imyaka ibiri bidakoreshwa.

Hari kandi Ingomero zigera kuri 15 zidakora neza, gukoresha mazutu nyinshi n’amafaranga y’amashyanyarazi adafite aho yanditse byose bifite agaciro ka miliyari 28.

RSSB

Ikigo cya RSSB si ubwa mbere kitaba Inteko Ishinga Amategeko kuko mu myaka yashize cyagiye kibazwa ibijyanye n’inyubako cyubaka nta nyigo zimbitse zikozwe zikaba zidatanga umusaruro.

Uyu mwaka Raporo yagaragaje ko kitabyaje umusaruro inyubako yubatse ku kayabo ka miliyari zisaga, ndetse n’ibindi bibazo birimo kwandika mu gitabo kimwe amafaranga ya Pansiyo, aya RAMA n’ay’Ubwisungane mu kwivuza, kwishyura abari kubakorera inyigo ntacyo barakora n’ibindi.

REB

Mu mwaka wa 2014 REB yisobanuye ku bibazo by’amafararanga 51 639 662$ yohererejwe abanyeshuri b’Abanyarwanda biga muri Nigeria inshuro ebyiri ndetse n’andi mafaranga ku bakozi ba baringa.

Nubwo REB atari ubwa mbere yitabye aka kanama ikarya indimi, ntibizayibuza kugaruka isobanura ibibazo bitandukanye byagaragajwe n’umugenzuzi mukuru w’imari ya leta harimo Laboratoire zubatswe mu mashuri zifite agaciro ka Miliyoni 203 zidakoreshwa ndetse kandi gahunda ya One laptop per child ikaba izongera kubahagama aho kugeza ubu itarabyara umusaruro nyuma yo gutangwaho miliyoni 400.

RRA

Ikigo cy’Igihugu cy’Imisoro n’amahoro RRA mu mwaka wa 2015 cyagaragaye imbere y’Inteko gisobanura amwe mu makosa arimo kuba amafaranga yaratindaga kugera kuri Banki Nkuru y’Igihugu aho agera kuri miliyari eshanu zamaze iminsi 560 zitaragera kuri konti, kutagira urutonde nyarwo rw’abasoreshwa mu gihugu hose,kuba hari abadasora bakwiye gusora n’ibindi.

Muri Raporo yakozwe hagati ya Kamena 2015 na 30 Mata 2016,Ikigo cy’Igihugu gishinzwe imisoro n’amahoro (RRA) nacyo cyagaragaye muri Raporo y’Umugenzuzi mukuru w’Imari ya Leta kuko kitatinye kugura IT Systems zitandukanye ikoresha mu kazi kayo ko kwakira imisoro n’amahoro zifite agaciro ka miliyoni 6 z’amadorali (Rwf miliyari 4.6 ) kugeza ubu zikoreshwa nabi.

Muri RBC

Akenshi iyo uvuze gucunga nabi umutungo wa Leta, benshi bumva RBC, kuko yagiye igaragara mu bibazo by’inzitane isobanura ku bihombo binyuranye birimo ikibazo cy’ibikoresho byaguzwe bifite agaciro ka miliyari umunani y’u Rwanda , ikibazo cy’inzitiramibi zitujuje ubuziranenge ,kugura imiti yarangije igihe n’ibindi .

Uyu mwaka umugenzuzi w’imari yagaragaje ibibazo nko kuba hari amafaranga yagiye isohora ariko nta nyandiko zibigaragaza, asaga miliyari ebyiri y’umwenda ibereyemo abandi ariko adafite aho yanditse, abayibereyemo asaga miliyari nayo ntaho yanditse.

Imiti ya 1,213,019,238 yasaziye mu bubikobwa RBC hagati ya 2010 na 2015, mu gihe hari abarwayi bataka kubura imiti ndetse bamwe bagasabwa kujya kuyigurira mu mafarumasi yigenga n’ibindi.

Ibi nibyo abantu bashingiraho bavuga ko ibibazo izahatwa bizaba bizayigora ku byikura imbere..

Ibibazo byo muri RBC by’imicungire mibi y’umutungo, hakaba hari amakuru avuga ko byaba biri mu biherutse gutuma bamwe mu bayobozi bayo bafungwa abandi bakirukanwa.

Mu bindi bigo kandi bitegerejweho kuzahatwa ibibazo harimo Ikigo cy’Igihugu cy’Iterambere RDB, Ikigo cy’Igihugu cy’Imiyoborere (RGB), Ikigo cy’Igihugu cy’Ubuhinzi (RAB) ku bijyanye n’ifumbire ya kijyambere n’inyongeramusaruro zatanzwe ntizigere kubo zikwiye ndetse n’izazanwe zidafite ubuziranenge, hitezwe kandi Kaminuza y’u Rwanda ku bibazo by’abanyeshuri bayibereyemo imyenda barangije nyamara bahawe ibyemezo by’uko nta myenda bayifitiye, amafaranga yagombaga gutangw aku banyeshuri na n’ubu ataratangwa, n’ibindi.

Umugenzuzi mukuru w’imari ya Leta avuga ko muri rusange ingengo y’imari yo muri uriya mwaka yakoreshejwe neza ku kigero kiri hejuru ya 88%.

Iyi Raporo ikaba igaragaza ko uko imyaka igenda ishira indi igataha hagenda hagaragara impinduka mu micungire myiza y’umutungo wa Leta.

Twabibutsa ko byari biteganyijwe ko PAC yari gutangira imirimo yayo muri Kamena ariko bihura nuko Abadepite barimo kwiga ibijyanye n’ingengo y’imari (Budget Framework Paper) ndetse bagahita bajya mu kiruhuko. Itariki nyayo izatangazwa muri Nzeli.

@Eric Birori

Yisangize Inshuti.

Ibitekerezo 3

  1. nibyiza bakurikirane abanyereje ibya rubanda ariko turasaba ko bazajya no muri onatracom bakareba amarorerwa yahabereye mukunyereza umutungo wa leta.

  2. abantu bize bari hano hanze ntakazi kdi bashoboye no benshi biratangaje rero kumva imyaka yose humvikana iki kibazo Ku Bantu bamwe

  3. irigenzura rya juvenard njye mbona ntakamaro kubaturage kuko guhora havugwa ngo hanyerejwe umutungo wa rubanda imyaka igashira nindi igataha ntarumva ngo hakurikiranwe runaka hagaruka ibingana bitya nuwafashwe hakabugwako habuze ibimenyetso agataha !!!!. birutwa no kutabivuga ngo tubim
    enye bakayarya ntarusaku

Tanga Igitekerezo